Η ελευθερία είναι η βασική αρετή της Ορθόδοξης ιεραποστολής, η πλέον απαραίτητη προϋπόθεση, ελευθερία εκ πάντων και ελευθερία μετά πάντων για την διάδοση της χριστιανικής μαρτυρίας ως κλήσεως και αποστολής, ως σταυρώσεως και διακονίας.
Η Εκκλησία αποτελεί κέντρο προς το οποίο καλούνται πάντες, τηρουμένης της αρχής της ελευθερίας βούλησής τους. Η Εκκλησία οφείλει να σέβεται την ελευθερία τόσο των μελών της, όσο και εκείνων, στους οποίους κηρύττει το Ευαγγέλιο της Σωτηρίας. Στόχος της χριστιανικής μαρτυρίας είναι να σχηματίσει εκκλησιαστικές κοινωνίες όχι σαν ««πολιτείες του Θεού», αλλά σαν πολιτείες ελεύθερων προσώπων.
Η ρήση του Χριστού «εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν», επιβεβαιώνει πλήρως τον σεβασμό της θρησκευτικής ελευθερίας του κάθε ανθρώπου, ἡ οποία αποτελεί ιερό, ανθρώπινο, ουσιαστικό, αδιαπραγμάτευτο και παγκόσμιο δικαίωμα, το οποίο έχει αναγνωρισθεί ρητά στην παγκόσμια δικαιοταξία. Η Εκκλησία καλεί τους ανθρώπους εν ελευθερία. Η χριστιανική μαρτυρία είναι έργο ταπείνωσης με σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, είναι μια κενωτική προσφορά αγάπης.
Αγάπη σημαίνει να σέβεσαι την ελευθερία του άλλου. Ο Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης σε ερώτηση προσκυνητή για το αν θα έπρεπε να μιλάει για τα χριστιανικά ιδεώδη του απάντησε: «Ναι, να μιλάς· θέλει όμως πολλή προσοχή. Και ταπεινά, όχι σαν δάσκαλος». Ενώ, ο Ιερός Χρυσόστομος αναφέρει πώς οι Χριστιανοί «δεν είναι σωστό να καταστρέφουν την πλάνη με τον εξαναγκασμό και τη βία, αλλά να απεργάζονται την Σωτηρία των ανθρώπων με την πειθώ, τον λόγο, την ηπιότητα».
Ο άνθρωπος είναι πρόσωπο ανεπανάληπτο στην ιστορία του κόσμου και προικισμένο με λόγο και ελευθερία βούλησης. Ο Όσιος Παΐσιος περί της ανθρώπινης ελευθερίας διατύπωνε πώς ούτε ο Θεός δεν παραβιάζει την ελευθερία του ανθρώπου, η οποία είναι απόλυτη και απαραβίαστη. «Ο Καλός Θεός έπλασε τον άνθρωπο ελεύθερο. Έχει αρχοντιά σέβεται την ελευθερία του ανθρώπου και αφήνει ελεύθερο τον καθέναν να ακολουθήσει τον δρόμο που τον αναπαύει. Δεν τους βάζει όλους στην ίδια γραμμή με μία στρατιωτική πειθαρχία». Η Εκκλησία λοιπόν προβάλλει νοήματα που οδηγούν τους ανθρώπους στη συνάντηση, στην αναγνώριση της αξίας και ιδιαιτερότητας κάθε ανθρώπου, στην ελευθερία και αυτονομία του ανθρώπου. Η αληθινή ζωή της ελευθερίας βρίσκεται στην αγάπη, στην αμοιβαιότητα με τους άλλους ανθρώπους.
Η Εκκλησία απευθυνόμενη στα έθνη και ευαγγελιζόμενη «Χριστόν καί τοῦτον ἐσταυρωμένον…» προτείνει χωρίς να επιβάλει- τη νέα διαθήκη. Η αγάπη, εξάλλου, απαιτεί ανοικτή διάθεση προς κάθε άλλον, συμπάθεια προς τον διαφορετικό, σεβασμό προς τον πολιτισμό του και τις συνήθειές του. Είναι ανάγκη, λοιπόν, να επιδειχθεί σεβασμός σέ κάθε ανθρώπινη συνείδηση, πού είτε ανήκει σέ μία συγκεκριμένη πολιτισμική κοινότητα είτε δεν ανήκει. Ὁ σεβασμός της ιερότητας του ανθρωπίνου προσώπου, σημαίνει ανεπιφύλακτη αποδοχή του άλλου με τα γνωρίσματα της ετερότητάς του (τα προσωπικά και συλλογικά).
Επιπρόσθετα, ο Όσιος Παΐσιος περί της ανθρώπινης ελευθερίας τόνιζε πώς «ο Θεός σέβεται την ελευθερία του ανθρώπου, γιατί δεν έκανε δούλους αλλά υιούς». Ενόψει του συνόλου των απειλών κατά της ζωής, της αυξανόμενης διάσπασης των κοινωνιών και του αποκλεισμού όλο και μεγαλύτερων τμημάτων της ανθρωπότητας, βεβαίωνε με σεβασμό απόλυτο στην ελευθερία του άλλου την χριστιανική ελπίδα της ζωής για όλους, ανεξαρτήτως φυλής, χρώματος, φύλου, πεποιθήσεων. Η οποιαδήποτε διδασκαλία ως πρόσκληση στην πίστη κατά τον Άγιο θα πρέπει να έχει ως αφετηρία τον σεβασμό της ελευθερίας του άλλου. Στο ίδιο μήκος κύματος και ο σύγχρονος Άγιος της Εκκλησίας μας, ο Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης, ο οποίος διατύπωνε χαρακτηριστικά: «Ἐγώ βρέ δέ μιλάω σέ κανένα γιά τό Χριστό, ἐάν δέ θέλει, ἐάν δέ μοῦ τό ζητήσει». Και δεν το έλεγε εγωιστικά αλλά από σεβασμό της ελευθερίας των άλλων. «Εγώ προσεύχομαι γι΄ αυτούς, τούς κάνω και θαύματα ακόμη, αλλά δεν τούς μιλάω.
Θέλω να ανοίξει ἡ ψυχή τους και να μου το ζητήσουνε». Η ελευθερία προϋποθέτει την αυτόβουλη αποδοχή του κάθε ανθρώπου. Εν κατακλείδι, η Ορθοδοξία διακηρύσσει ότι η ελευθερία είναι η αυθεντική ουσία της χριστιανικής αλήθειας: «γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς».
Δρ. Αχιλλέας Παπατόλιος
Διδάσκων Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και
Χριστιανικού Πολιτισμού Α.Π.Θ.