Ομάδα προσκυνητών από τα Τρίκαλα επισκέφθηκε το Κέντρο της Πατριαρχικής Εξαρχίας Λιθουανίας, όπου είχε την ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά την παρουσία και τη διακονία του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη χώρα και να ενημερωθεί για το ποιμαντικό, πνευματικό και ιεραποστολικό έργο της Εξαρχίας.
Στο πλαίσιο των ημερών αυτών, ο Πατριαρχικός Έξαρχος Λιθουανίας, Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Ταμισού κ. Παναρέτος, μετέβη και στο ιστορικό Surdegis (Surdegiai), στην περιοχή Anykščiai, προκειμένου να επισκεφθεί το κτιριακό συγκρότημα της παλαιάς Ορθόδοξης ανδρώας Μονής του Αγίου Πνεύματος, μέρος του οποίου έχει παραχωρηθεί για χρήση στην Πατριαρχική Εξαρχία Λιθουανίας.
Το Surdegis αποτελεί έναν από τους ιστορικούς τόπους της Ορθοδοξίας στη Λιθουανία. Οι πηγές καταγράφουν ορθόδοξη παρουσία στην περιοχή ήδη από τις αρχές του 16ου αιώνα, ενώ η Μονή του Αγίου Πνεύματος αναπτύχθηκε κατά τους επόμενους αιώνες σε σημαντικό πνευματικό κέντρο. Πηγή της Πατριαρχικής Εξαρχίας αναφέρει ότι από το 1627 λειτουργούσε εκεί ορθόδοξη Μονή υπό το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, η μοναστική ζωή της οποίας διακόπηκε μετά την αποχώρηση των μοναχών το 1915.
Ιδιαίτερη θέση στην πνευματική παράδοση του Surdegis κατέχει η θαυματουργός εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου του Surdegis. Κατά την τοπική παράδοση, το 1530 η Θεοτόκος εμφανίσθηκε κοντά σε πηγή της περιοχής και με το γεγονός αυτό συνδέθηκε η εικόνα που επί αιώνες προσείλκυε πλήθος προσκυνητών. Η πηγή διατηρείται μέχρι σήμερα.
Η εικόνα φυλασσόταν επί αιώνες στη Μονή. Το 1915, εξαιτίας του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, μεταφέρθηκε στη Ρωσία και αργότερα επέστρεψε στη Λιθουανία. Σήμερα φυλάσσεται στον Ορθόδοξο Ρωσσικό Καθεδρικό Ναό του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στο Κάουνας.
Έχει μάλιστα διασωθεί ιστορική απεικόνιση της Θεοτόκου του Surdegis από το 1890, δημοσιευμένη στο έργο του P. I. Batyushkov “Belarus and Lithuania”. Η συγκεκριμένη απεικόνιση ανήκει πλέον στο δημόσιο κτήμα και αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία της παλαιάς μορφής και της τιμής της εικόνας.
Ιστορική απεικόνιση της Θεοτόκου του Surdegis του 1890
Σήμερα ο παλαιός μοναστηριακός ναός χρησιμοποιείται από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, ενώ η μνήμη της παλαιάς Ορθόδοξης Μονής και της ιδιαίτερης θεομητορικής παραδόσεως του τόπου παραμένει ζωντανή.
Κατά την επίσκεψή του, ο Θεοφιλέστατος περιηγήθηκε στους χώρους του παλαιού μοναστηριακού συγκροτήματος και εξέτασε την υφιστάμενη κατάσταση του τμήματος που έχει παραχωρηθεί στην Εξαρχία, καθώς και τις προοπτικές αποκαταστάσεως και αξιοποιήσεώς του ως χώρου προσευχής, πνευματικής ζωής και εκκλησιαστικής διακονίας.
Η Πατριαρχική Εξαρχία έχει ήδη εκφράσει την ελπίδα ότι στον ιστορικό αυτό τόπο θα μπορέσει και πάλι να ανάψει «η κανδήλα» της ορθόδοξης πνευματικής ζωής και προσευχής και, εφόσον οι συνθήκες το επιτρέψουν, να δημιουργηθούν στο μέλλον οι προϋποθέσεις για ευρύτερη αναβίωση της μοναστικής παρουσίας.
Η επίσκεψη στο Surdegis αποκτά έτσι ιδιαίτερο συμβολισμό: ένας τόπος που επί αιώνες συνδέθηκε με την Ορθοδοξία, τη μοναστική ζωή και την τιμή προς την Υπεραγία Θεοτόκο καλείται να αποκτήσει και πάλι ενεργό θέση στην πνευματική ζωή της Ορθόδοξης κοινότητας της Λιθουανίας.
