Τέσσερα χρόνια συμπληρώθηκαν από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία που ξεκίνησε με τη ρωσική εισβολή της 24ης Φεβρουαρίου 2022. Με αφορμή την θλιβερή αυτή επέτειο, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Αυστρίας και Έξαρχος Ουγγαρίας κ. Αρσένιος αναφέρεται στις πνευματικές, εκκλησιολογικές και ανθρωπολογικές διαστάσεις της συνεχιζόμενης τραγωδίας.
Σε δήλωση του επισημαίνει ότι «ἡ γῆ τῆς Οὐκρανίας ἔγινε τόπος σταυρώσεως», ενώ η ιστορία των τελευταίων ετών «δὲν γράφεται μὲ μελάνι, ἀλλὰ μὲ αἷμα», αναδεικνύοντας το βάθος του ανθρώπινου πόνου και την τραγικότητα μιας σύγκρουσης που, κατά τον ίδιο, υπερβαίνει τα γεωπολιτικά όρια.
Τονίζει δε ότι η ρωσική εισβολή δεν ανέτρεψε μόνο σύνορα, αλλά και «βεβαιότητες», φέρνοντας σε κρίση ακόμη και την έννοια της εκκλησιαστικής ενότητας. «Λαοὶ ποὺ κοινωνοῦν τῆς αὐτῆς Εὐχαριστίας εὑρέθησαν νὰ ἀντικρίζωνται μέσα ἀπὸ τὸ στόχαστρο», σημειώνει, χαρακτηρίζοντας την πραγματικότητα αυτή «ἐκκλησιολογικὸ παράδοξο» και «ὀντολογικὴ ῥωγμή».
Ο Μητροπολίτης υπογραμμίζει ιδιαίτερα το ανθρώπινο κόστος του πολέμου, κάνοντας λόγο για χιλιάδες νέους ανθρώπους που χάθηκαν πρόωρα, επισημαίνοντας ότι κάθε θάνατος δεν αποτελεί απλώς απώλεια ζωής αλλά «διακοπὴ σχέσης» και κατάρρευση «μίας μικρᾶς οἰκουμένης ἀγάπης».
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις οικογένειες που διαλύθηκαν και στις γυναίκες που σηκώνουν το βάρος της καθημερινότητας εν μέσω πολέμου. «Παιδιὰ μεγαλώνουν μὲ τὴν ἀπουσία ὡς καθημερινὴ παιδαγωγία», ενώ μητέρες και σύζυγοι ζουν με τον πόνο ως μόνιμο συνοδοιπόρο. Μέσα σε αυτό το σκοτάδι, αναδεικνύονται —όπως τονίζει— «χιλιάδες ἡρωίδες γυναῖκες» που κρατούν όρθια την κοινωνία με «σιωπηλὴ μαρτυρία» και «σταυρικὴ ἀγάπη».
Παράλληλα, εκφράζεται έντονος προβληματισμός για τον εκκλησιαστικό λόγο όταν αυτός παύει να περιορίζεται στη διακονία της παρηγοριάς και αφήνει να εννοηθεί ότι η βία μπορεί να ενταχθεί σε κάποια «ἱστορικὴ ἀποστολή». Όπως προειδοποιεί, όταν η σύγκρουση προσεγγίζει «τὰ ὅρια θεολογικῆς νομιμοποίησης», τότε η πίστη κινδυνεύει να μετατραπεί σε ιδεολογία.
Ο Μητροπολίτης υπενθυμίζει ότι «ἡ Ὀρθοδοξία δὲν γνωρίζει ἱεροὺς πολέμους· γνωρίζει ἱερὰ μετάνοια», τονίζοντας πως η σωτηρία δεν επιτυγχάνεται μέσω επικράτησης αλλά μέσω ταπείνωσης, κατά το παράδειγμα του Χριστού «ποὺ δὲν νίκησε κατακτώντας ἐδάφη, ἀλλὰ παραδίνοντας τὸν Ἑαυτό Του».
Προειδοποιεί ακόμη για τον κίνδυνο της εξοικείωσης με τη βία και τον ανθρώπινο πόνο: «Νὰ συνηθίσουμε τοὺς νεκρούς… τὰ ὀρφανά…», κάτι που, όπως επισημαίνει, συνιστά βαθύτερη πνευματική απειλή από την ίδια τη συνέχιση των εχθροπραξιών.
Η δήλωση καταλήγει με έντονο προσευχητικό χαρακτήρα και κάλεσμα ευθύνης προς όλους, ιδιαίτερα προς όσους λαμβάνουν πολιτικές και πνευματικές αποφάσεις, ώστε να αποσυνδεθεί οριστικά η πίστη από κάθε μορφή βίας.
«Ὁ πόλεμος δὲν εἶναι μοῖρα· εἶναι ἀποτυχία ἐλευθερίας», τονίζει χαρακτηριστικά, εκφράζοντας την ευχή η τέταρτη επέτειος να αποτελέσει «ἀφετηρία μετάνοιας» και όχι απλώς σημείο μνήμης.
Κλείνοντας, ο Μητροπολίτης υπογραμμίζει ότι η Εκκλησία παραμένει πιστή στην αποστολή της μόνο όταν «ἀρνεῖται νὰ εὐλογήσει τὸ μῖσος καὶ ἐπιμένει νὰ μαρτυρεῖ τὴν εἰρήνη», προσευχόμενος: «Κύριε, λύτρωσε τὸν λαό Σου ἀπὸ τὸν κύκλο τῆς βίας καὶ χάρισέ μας τὸ θαῦμα τῆς εἰρήνης Σου».
Αναλυτικά η δήλωση του Μητροπολίτη Αυστρίας και Εξάρχου Ουγγαρίας κ. Αρσενίου:
Τέσσερα χρόνια συμπληροῦνται ἀπὸ τότε ποὺ ἡ γῆ τῆς Οὐκρανίας ἔγινε τόπος σταυρώσεως. Τέσσερα χρόνια κατὰ τὰ ὁποῖα ἡ ἱστορία δὲν γράφεται μὲ μελάνι, ἀλλὰ μὲ αἷμα. Καὶ ὅσο ὁ χρόνος βαθαίνει, τόσο ἀποκαλύπτεται ὅτι ὁ πόλεμος αὐτὸς δὲν εἶναι ἁπλῶς μία σύγκρουσις συμφερόντων, ἀλλὰ γεγονὸς ἀποκαλυπτικὸ τῆς πνευματικῆς μας καταστάσεως.
Ἡ εἰσβολὴ τῆς Ρωσίας δὲν ἀνέτρεψε μόνον σύνορα· ἀνέτρεψε βεβαιότητες. Ἔθεσε ὑπὸ κρίσιν τὴν ἴδια τὴν ἔννοια τοῦ κοινοῦ Σώματος. Λαοὶ ποὺ κοινωνοῦν τῆς αὐτῆς Εὐχαριστίας εὑρέθησαν νὰ ἀντικρίζωνται μέσα ἀπὸ τὸ στόχαστρο. Καὶ τοῦτο δὲν εἶναι ἁπλῶς πολιτικὴ τραγωδία· εἶναι ἐκκλησιολογικὸ παράδοξο, μία ὀντολογικὴ ῥωγμή.
Χιλιάδες νεκροί. Νέοι ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἔφεραν ἐπάνω τους τὴν ὑπόσχεση τοῦ μέλλοντος καὶ ὁδηγήθηκαν πρόωρα εἰς τὴν σιωπή. Κάθε τέτοιος θάνατος δὲν εἶναι μόνον ἀπώλεια ζωῆς· εἶναι διακοπὴ σχέσης. Εἶναι ματαίωση ἑνὸς μοναδικοῦ τρόπου ὕπαρξης. Διότι τὸ πρόσωπο, κατὰ τὴν πατερικὴ ἀνθρωπολογία, δὲν εἶναι ἄτομο κλειστό, ἀλλὰ σχέση ἀνοικτή. Ὅταν χάνεται ἕνας νέος, δὲν ἀφαιρεῖται ἁπλῶς μία βιολογικὴ παρουσία· καταρρέει ἕνα δίκτυο σχέσεων, μία μικρὰ οἰκουμένη ἀγάπης.
Οἱ οἰκογένειες ποὺ διαλύθηκαν φέρουν τὸ ἀθέατο βάρος τῆς ἱστορίας. Παιδιὰ μεγαλώνουν μὲ τὴν ἀπουσία ὡς καθημερινὴ παιδαγωγία. Μητέρες ζοῦν μὲ τὸν πόνο ὡς μόνιμο συνοδοιπόρο. Καὶ μέσα σὲ αὐτὸ τὸ σκοτάδι ἀναδύονται χιλιάδες ἡρωίδες γυναῖκες — μάνες, σύζυγοι, ἀδελφές — ποὺ κρατοῦν ὄρθια τὴν κοινωνία χωρὶς νὰ κρατοῦν ὅπλα. Ἡ ἀντοχὴ τους ἀποτελεῖ μορφὴ σιωπηλῆς μαρτυρίας· ἄσκηση σταυρικῆς ἀγάπης μέσα στὴν ἱστορικὴ καταιγίδα.
Τὸ τραῦμα βαθαίνει ὅταν ὁ ἐκκλησιαστικὸς λόγος δὲν περιορίζεται στὴ διακονία τῆς παρηγορίας καὶ στὴν ἐπίμονη ἱκεσία γιὰ εἰρήνη, ἀλλὰ ἀφήνει νὰ ὑπονοηθεῖ ὅτι ἡ σύγκρουση μπορεῖ νὰ ἐνταχθεῖ σὲ μία ἀνώτερη «ἱστορικὴ ἀποστολή». Ὅταν ἡ βία ἐγγίζει τὰ ὅρια θεολογικῆς νομιμοποίησης, τότε ἡ πίστη κινδυνεύει νὰ μεταβληθεῖ σὲ ἰδεολογικὸ σχήμα. Καὶ ἡ ἰδεολογία, ἔστω καὶ ἐὰν φέρει ἐκκλησιαστικὴ γλῶσσα, παραμένει ἄρνηση τῆς σταυρικῆς λογικῆς τοῦ Χριστοῦ.
Ἡ Ὀρθοδοξία δὲν γνωρίζει ἱεροὺς πολέμους· γνωρίζει ἱερὰ μετάνοια. Δὲν γνωρίζει σωτηρία διὰ τῆς ἐπικράτησης· γνωρίζει σωτηρία διὰ τῆς ταπείνωσης. Ὁ Χριστὸς δὲν νίκησε κατακτώντας ἐδάφη, ἀλλὰ παραδίνοντας τὸν Ἑαυτό Του. Κάθε ἀπόπειρα σύνδεσης τοῦ Εὐαγγελίου μὲ τὴν ἐπιβολὴ τῆς ἰσχύος ἀλλοιώνει τὸ ἦθος τῆς Ἐκκλησίας καὶ ὑπονομεύει τὴν ἀποστολή της.
Τέσσερα χρόνια μετά, ὁ κίνδυνος δὲν εἶναι μόνο ἡ συνέχιση τῶν ἐχθροπραξιῶν· εἶναι ἡ σκλήρυνση τῆς καρδιάς. Νὰ συνηθίσουμε τοὺς νεκρούς. Νὰ συνηθίσουμε τὶς χήρες. Νὰ συνηθίσουμε τὰ ὀρφανά. Νὰ ἀποδεχθοῦμε ὅτι ἡ Ἱστορία προχωρεῖ ἀναγκαστικὰ μέσα ἀπὸ τὴν ἀνακύκλωση τῆς βίας.
Νὰ ἀποδεχθοῦμε τὶς κρύες νύχτες τοῦ χειμώνα, χωρὶς νερό, ρεύμα καὶ θέρμανση, γιὰ χιλιάδες ἀνθρώπους. Ὅμως ἡ χριστιανικὴ συνείδηση δὲν μπορεῖ νὰ ἀποδεχθεῖ τὴν ἀναγκαιότητα τοῦ κακοῦ ὡς μεταφυσικὸ δεδομένο. Ὁ πόλεμος δὲν εἶναι μοῖρα· εἶναι ἀποτυχία ἐλευθερίας.
Στεκόμαστε, λοιπόν, μὲ πόνο καὶ μὲ ἐπίγνωση. Προσευχόμαστε γιὰ τοὺς χιλιάδες νεκρούς, νὰ τοὺς ἀναπαύσει ὁ Θεὸς ἐν φωτί. Προσευχόμαστε γιὰ τὶς μητέρες ποὺ θρηνοῦν, γιὰ τὶς γυναῖκες ποὺ ἀγωνίζονται, γιὰ τὶς οἰκογένειες ποὺ ζοῦν μέσα στὴ διάλυση. Προσευχόμαστε καὶ γιὰ ἐκείνους ποὺ κρατοῦν στὰ χέρια τους τὶς ἀποφάσεις, πολιτικὲς καὶ πνευματικές, νὰ φωτιστοῦν καὶ νὰ ἀποσυνδέσουν ὁριστικὰ τὴν πίστη ἀπὸ κάθε μορφὴ βίας.
Εἴθε ἡ τέταρτη αὐτὴ ἐπέτειος νὰ γίνει ὄχι ἁπλῶς σημεῖο μνήμης, ἀλλὰ ἀφετηρία μετάνοιας. Εἴθε νὰ ἔρθει ἡ ἡμέρα ποὺ οἱ λαοὶ θὰ ἀναγνωρίσουν ὅτι ἡ ἀληθινὴ δύναμη δὲν βρίσκεται στὴν ἐπικράτηση, ἀλλὰ στὴ συμφιλίωση· ὅτι ἡ εἰρήνη δὲν εἶναι τακτικὸς ἐλιγμός, ἀλλὰ ὀντολογικὴ ἀποκατάσταση σχέσης.
Καὶ τότε, ἴσως, μέσα ἀπὸ τὰ ἐρείπια, νὰ ἀναδυθεῖ μία νέα συνείδηση· ὅτι ἡ ἱστορία δὲν σώζεται μὲ περισσότερη ἰσχύ, ἀλλὰ μὲ περισσότερη ἀλήθεια. Ὅτι ἡ Ἐκκλησία παραμένει Ἐκκλησία μόνο ὅταν ἀρνεῖται νὰ εὐλογήσει τὸ μῖσος καὶ ἐπιμένει νὰ μαρτυρεῖ τὴν εἰρήνη. Μέχρι ἐκείνη τὴν ὥρα, ἡ προσευχή μας παραμένει σταθερὴ καὶ ἐπίμονη· Κύριε, λύτρωσε τὸν λαό Σου ἀπὸ τὸν κύκλο τῆς βίας καὶ χάρισέ μας τὸ θαῦμα τῆς εἰρήνης Σου.